Ligging

Gageldonksepad 1, 4824 PP, Prinsenbeek / Breda / Noord-Brabant
Midden in een nieuwbouwwijk van Breda, voormalig gebied van Prinsenbeek ligt het enig overgebleven restant van kasteel Gageldonk, nu het Hooghuis genoemd. Tegen de poorttoren van het voormalige kasteel is aan weerzijden een lage bebouwing toegevoegd.
De kapel van het kasteel ligt honderd meter verder aan de overzijde van de weg.

Functies

Woning

Etymologie

gagel = Myrica gale, heester op heidegronden en moerassen; donk = een zandige hoogte.

Typologie tekst

Een kleinschalig onderzoek bracht als belangrijkste gebouw een vierkant huis aan het licht.

Huidige toestand

Een poorttoren is nu een onderdeel van het landgoed waaronder een 19e eeuwse boerderij.

Oudste vermelding

Het testament van Willem de Bie uit 1465 meldt "die principael huysinghe ende hoffstat van Gageldonck daer hy mittertijt woent, metten valbrugge, toebehoerend te weten die poorte, stal, schuere, brouwhuyse met allen gereedschappen totte selven brouwhuys dienende".

Historische betekenis

Het huis was eens bezit van Willem van Oranje, later van de Spaanse koning.

Bouwgeschiedenis

In 1465 is er sprake van een kasteel met bijbehorende gebouwen. Bij opgravingen in 1973 op het terrein zijn hiervan geen sporen gevonden. Er werd een tweede kasteel gebouwd en de fundamenten hiervan werden bij de opgravingen wel teruggevonden, en gedateerd begin zestiende-eeuw. In 1573 werd kasteel door de Watergeuzen geplunderd en in brand gestoken. Kapel, poorttoren en bijgebouwen bleven gespaard. In de negentiende eeuw werd de poorttoren opgenomen in een boerderij. Achter het huis staat nog een Vlaamse schuur uit 1627. De vervallen kapel werd in 1917 aan een slopersbedrijf verkocht, maar werd kort daarop doorverkocht aan de vereniging Hendrik de Keyser die in 1919, 1925 en 1954 restauraties uit lieten voeren.

Bezitgeschiedenis

Peter van Zevenbergen was in 1312, de tijd waaruit de eerste vermelding stamt, heer van Gageldonk. In 1388 verpandde hertogin Johanna van Brabant het aan Willem van der Leck, heer van Breda. Deze verkocht het aan Willem de Bije, en die droeg het in 1459 over aan Jan IV, graaf van Nassau. Op 23 januari 1544 werd Willem van Oranje met het goed beleend, die het weer in achterleen gaf aan Antonis van Stralen, heer van Merijnem en Dambrugge, burgemeester van Antwerpen. Deze kwam op last van de Spanjaarden om op het schavot en diens goederen werden verbeurd verklaard ten bate van de Spaanse koning. Via koop en vererving kwam het huis verder toe aan verschillende geslachten, waaronder dat van de Merodes.

Huidige situatie

In 1465 is er sprake van een hoofdgebouw, een hofstad, een ophaalbrug, poort en verder stal, schuren, brouwhuis en boomgaard. Later zijn daar nog een kapel en een kasteelboerderij bijgekomen. Bij de opgraving van 1973 is er geen spoor van het kasteel gevonden.

Het tweede kasteel dat westelijk van de poort in de 16e eeuw werd gebouwd, mat 15 x 15 m. Het lag in een ondiep gracht van ruim 8 m breed.

Algemeen:

Tekst: Peter van der Wielen

Afbeeldingen

-Het huis Gageldonk in 1694, tekening, J. Stellingwerf, 1694, Tilburg, KUB P 88/820.11 (1)
-De kapel met op de achtergrond de Vlaamse schuur, pentekening, V.G.J. Huysmans, 1844, Tilburg, KUB P 88/920 (1)
-Het voormalige poortgebouw, krijttekening, F.L. Huygens

Publicaties:

Aa, A.J. van der - Aardrijkskundig woordenboek der Nederlanden, -- blz. DL.IV 413
Becx, M.E. - Kastelengids van Noord-Brabant, -- blz. 150, (met illustratie)
Gulick, F.W. van - Nederlandse kastelen en landhuizen, -- blz. 417-422
Janssen, H.L. - 1000 jaar kastelen in Nederland, -- blz. 101
Martin, T. - Kastelen in Brabant; van burcht tot landhuis, -- blz. 87, (met illustratie)
Oirschot, A.W.L. van - Middeleeuwse kastelen van Noord-Brabant : Hun bewoners en bewogen geschiedenis, -- blz. 252 - 254
Tromp, H.M.J. - Kastelen in Brabant; van burcht tot landhuis, -- blz. 87, (met illustratie)